Quy định mới về phân cấp thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành của Bộ Tài chính từ năm 2026

Để đẩy mạnh cải cách hành chính và tăng cường tính tự chủ cho các đơn vị cơ sở, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 05/2026/TT-BTC quy định chi tiết về phân cấp thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành. Các lĩnh vực then chốt như Hải quan, Chứng khoán và Dự trữ quốc gia sẽ có những thay đổi lớn về cấp quản lý có quyền phê duyệt kế hoạch và thực hiện kiểm tra.

1. Mục tiêu của việc phân cấp thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành

Việc ban hành Thông tư 05/2026/TT-BTC (có hiệu lực từ ngày 22/01/2026) nhằm cụ thể hóa tinh thần “đẩy mạnh phân cấp, phân quyền” của Chính phủ. Thay vì tập trung quyền lực tại Bộ, các Cục và Chi cục giờ đây có thẩm quyền rộng hơn trong việc chủ động kiểm tra, giám sát, giúp:

• Rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và kiểm tra chuyên ngành.

• Tăng cường tính hậu kiểm, giảm gánh nặng tiền kiểm cho doanh nghiệp.

• Nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu các đơn vị trực thuộc như Hải quan, Thuế, Chứng khoán.

2. Thẩm quyền kiểm tra trong các lĩnh vực trọng điểm năm 2026

Dựa trên quy định mới, thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành được phân định rõ ràng như sau:

Lĩnh vực Hải quan

• Cục trưởng Cục Hải quan: Có quyền phê duyệt kế hoạch kiểm tra chuyên đề và thực hiện kiểm tra chuyên ngành trong phạm vi quản lý.

• Chi cục trưởng Chi cục Hải quan: Thực hiện kiểm tra chuyên ngành trực tiếp trên địa bàn được giao quản lý, đảm bảo tính kịp thời trong việc thông quan hàng hóa.

Lĩnh vực Chứng khoán

• Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước: Có thẩm quyền cao nhất trong việc phê duyệt các kế hoạch kiểm tra chuyên đề đối với các tổ chức niêm yết, công ty chứng khoán và các đối tượng tham gia thị trường.

Lĩnh vực Dự trữ quốc gia

• Cục trưởng Cục Dự trữ Nhà nước: Trực tiếp phê duyệt kế hoạch và thực hiện kiểm tra chuyên ngành, đảm bảo an toàn và chất lượng hàng dự trữ quốc gia.

Lĩnh vực Bảo hiểm (BHXH, BHYT, BHTN)

• Tổng Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam: Chịu trách nhiệm phê duyệt kế hoạch kiểm tra chuyên đề đối với việc quản lý và sử dụng các quỹ bảo hiểm dưới sự quản lý nhà nước của Bộ Tài chính.

3. Những hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động kiểm tra

Đi đôi với việc mở rộng quyền hạn, Thông tư cũng siết chặt kỷ luật đối với cán bộ thực thi nhiệm vụ. Nghiêm cấm các hành vi:

• Lợi dụng chức vụ để sách nhiễu, gây khó khăn cho doanh nghiệp.

• Sử dụng trái phép tài liệu, thông tin thu thập được trong quá trình kiểm tra.

• Lập biên bản sai sự thật hoặc làm sai lệch kết quả kiểm tra chuyên ngành.

4. Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi có đoàn kiểm tra?

Với quy trình phân cấp mới, doanh nghiệp cần chủ động:

1. Xác minh thẩm quyền: Kiểm tra quyết định kiểm tra xem người ký có đúng thẩm quyền theo phân cấp tại Thông tư 05/2026 hay không.

2. Cung cấp dữ liệu số: Xu hướng năm 2026 là quản trị bằng dữ liệu, doanh nghiệp nên chuẩn bị sẵn hồ sơ điện tử để việc kiểm tra diễn ra nhanh chóng thông qua các hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

3. Thực hiện quyền khiếu nại: Nếu phát hiện đoàn kiểm tra vượt quá thẩm quyền hoặc có hành vi sách nhiễu, doanh nghiệp có quyền khiếu nại theo quy định của pháp luật.